خوابيده‌ايد » چون اگر منظورشان رد آن كلام نبوده باشد جا داشت بگويند : « پروردگار ما بهتر مىداند » . اين را بدان جهت گفتيم تا روشن گردد كه عبارت مذكور صرفا براى رعايت ادب نسبت به خداى تعالى نبوده - آن طور كه بعضى « 1 » از مفسرين پنداشته‌اند - بلكه براى بيان حقيقتى از حقايق معارف توحيد بوده است ، و آن اين است كه اصولا علم - به معناى حقيقى كلمه - جز علم خدا نيست ، زيرا انسان ، گذشته از خودش ، محجوب از هر چيز ديگرى است حتى نه تنها مالك نفس خود نيست ، بلكه احاطه به خويش هم ندارد ، مگر آنكه خدايش اجازه داده باشد ، و اگر به غير خود احاطه اى پيدا كند و علمى به هم رساند به آن مقدار مىتواند كه امارت و نشانه هاى خارجى برايش كشف نموده پرده بردارى كند ، و اما احاطه به عين موجودات و عين حوادث كه علم حقيقى هم همان است علمى است مخصوص خداى تعالى كه محيط به هر چيز و شاهد و ناظر بر هر چيز است ، و آيات قرآنى هم كه بر اين معنا دلالت كند بسيار زياد است . پس شخص موحد اگر عارف به مقام پروردگار خود باشد بايد در هر امرى تسليم او گردد ، و علم را از آن او بداند ، و به خودش نسبت علم ندهد ، نه تنها علم بلكه هيچ كمالى چون علم و قدرت را به خود نسبت ندهد مگر در جايى كه ناچار شود كه در آن صورت حقيقت علم و قدرت را به خدا نسبت مىدهد و آن گاه آن مقدارى را براى خود اثبات مىكند كه خداى تعالى تمليكش كرده ، و اجازه اش داده ، هم چنان كه خودش فرموده : « عَلَّمَ الإِنْسانَ ما لَمْ يَعْلَمْ » و نيز فرموده : « قالُوا سُبْحانَكَ لا عِلْمَ لَنا إِلَّا ما عَلَّمْتَنا » « 3 » و نيز آياتى ديگر . از همين جا مىتوان فهميد كه گويندگان جمله * ( « رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما لَبِثْتُمْ » ) * در مقام معرفت و خداشناسى از گويندگان جمله * ( « لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ » ) * برتر بوده‌اند ، و مقصودشان از گفته خود تنها اظهار ادب نبوده ، بلكه همانطور كه گفتيم به يكى از معارف توحيد آشنايى داشته‌اند ، و گرنه ممكن بود بگويند : « ربنا اعلم بما لبثنا - پروردگار ما بهتر مىداند كه چقدر خوابيده‌ايم » ، آن وقت اين دسته آن عده اى نمىبودند كه خداى تعالى در باره شان فرمود : « * ( ثُمَّ بَعَثْناهُمْ لِنَعْلَمَ أَيُّ الْحِزْبَيْنِ أَحْصى لِما لَبِثُوا أَمَداً ) * - آنان را مبعوث كرديم تا بدانيم كدام طائفه بهتر تشخيص مىدهند كه چقدر خوابيده‌اند » ، براى اينكه صرف اظهار ادب ملازم با بهتر

--> ( 1 ) روح المعانى ، ج 15 ، ص 229 . ( 2 ) و به آدم آنچه را كه نمىدانست با الهام خود تعليم داد . سوره علق ، آيه 5 . ( 3 ) گفتند منزهى تو ، ما علمى نداريم مگر همان مقدار كه تو به ما دادى . سوره بقره آيه 32 .